A pintura textual de Joseph de Jouvancy
estudo introdutório, tradução e notas a um excerto sobre a atividade jesuítica nos primeiros séculos do Brasil Colonial
DOI:
https://doi.org/10.35699/2317-2096.2026.63673Palabras clave:
pintura textual, Brasil colonial, Companhia de JesusResumen
Em 1710, o jesuíta francês Joseph de Jouvancy publica o segundo tomo do quinto volume da monumental série de livros das Historiae Societatis Jesu, cuja meta era a de registrar a história da Companhia de Jesus. Neste trabalho, empreendemos, num primeiro momento, um estudo introdutório que é seguido de nossas reflexões, baseando-nos nas contribuições de Cortez (2009), acerca do caráter visualista da linguagem, tendo como meta lançarmos luz sobre a prosa de língua latina de Jouvancy, entendida como herdeira da tradição Renascentista. Em seguida, partimos para a tradução (munida de notas) de um excerto extraído da obra supramencionada. Essa tradução anotada é precedida de um breve estudo, amparado nos aportes de Monteiro (1994) e Métraux (1979), acerca do contexto dos fatos narrados no excerto, levando em conta o choque entre as mundivisões cristã e indígena no Brasil dos primeiros séculos de dominação europeia.
Descargas
Referencias
BORGES, Jorge Luis (ed.). Discusión. Ciudad de México: Debolsillo, 2017.
CAMPBELL, Thomas Joseph. The Jesuits 1534-1921: a History of the Society of Jesus from Its Foundation to the Present Time. New York: The Encyclopedia Press, 1921. v. 1. Disponível em: https://archive.org/details/jesuits15341921h01camp/page/n7/mode/2up. Acesso em: 8 ago. 2025.
CASCUDO, Luís da Câmara. História da alimentação no Brasil. São Paulo: Companhia Editora Nacional, 1967. v. 1.
CODINA, Gabriel. The “Modus Parisiensis”. In: DUMINUCO, Vincent J. (ed.). The Jesuit Ratio Studiorum: 400th anniversary perspectives. New York: Fordham University Press, 2000. cap. 2, p. 28-55.
CORTEZ, Clarice Zamonaro. Literatura e pintura. In: BONNICI, Thomas; ZOLIN, Lúcia Osana (org.). Teoria literária: abordagens históricas e tendências contemporâneas. 3. ed. Maringá: Eduem, 2009. p. 355-368.
DIAS, Marcelo Henrique. A capitania de São Jorge dos Ilhéus: economia e administração. In: DIAS, Marcelo Henrique; CARRARA, Ângelo Alves (org.). Um lugar na história: a capitania e comarca de Ilhéus antes do cacau. Ilhéus: Editus, 2007. p. 47-114. Disponível em: https://www.uesc.br/editora/livrosdigitais2/um_lugar_na_historia_digital.pdf. Acesso em: 8 ago. 2025.
FIORIN, José Luiz. Figuras de retórica. São Paulo: Contexto, 2014.
FORCELLINI, Aegidius. Lexicon Totius Latinitatis. FURLANETTO, Iosephus; CORRADINI, Franciscus; PERIN, Iosephus (ed.). 4. ed. Patavii: Arnaldus Forni, 1965.
JAEGER, Luís Gonzaga. Índios rio-grandenses civilizados pelos antigos jesuítas. In: BECKER, Klaus (org.). Enciclopédia Rio-Grandense: O Rio Grande antigo. Porto Alegre: Sulina, 1968. v. 1, p. 21-40.
JUVENCIUS, Josephus. Historiæ Societatis Jesu: pars quinta. Romae: Ex Typographia Georgii Plachi, 1710. v. 2.
LEITE, Serafim. História da Companhia de Jesus no Brasil: Século XVI - O estabelecimento. Lisboa/Rio de Janeiro: Livraria Portugália/Civilização Brasileira, 1938. v. 1.
LEWIS, Charlton Thomas.; SHORT, Charles. Harpers’ Latin Dictionary: A New Latin Dictionary Founded on the Translation of Freund‘s Latin-German Lexicon Edited by E. A. Andrews. New York: Oxford University Press, 1879.
MARCGRAVE, George; PISO, Willem. Historia Naturalis Brasiliae: in qua non tantum plantae et animalia, sed et indigenarum morbi, ingenia et mores describuntur et iconibus supra quingentas illustrantur. Lugdun. Batavorum/Amstelodami: Franciscus Hackium/Lud.Elzevirium, 1648. Disponível em: http://www.etnolinguistica.org/biblio:marcgrave-1648-historia. Acesso em: 8 ago. 2025.
MÉTRAUX, Alfred. A religião dos tupinambás: e suas relações com a das demais tribos tupi-guaranis. 2. ed. São Paulo: Editora Nacional, 1979.
MONTEIRO, John Manuel. Negros da terra: índios e bandeirantes nas origens de São Paulo. São Paulo: Companhia das Letras, 1994.
NAVARRO, Eduardo de Almeida. Dicionário de tupi antigo: a língua indígena clássica do Brasil. São Paulo: Global, 2013.
PAPAVERO, Nelson; TEIXEIRA, Dante Martins. Zoonímia tupi nos escritos quinhentistas europeus. São Paulo: NEHiLP/FFLCH/USP, 2014. E-book (329 p.).
PETRARCA, Francesco. Epistolae de rebus familiaribus et variae: tum quae adhuc tum quae nondum editae, familiarium scilicet libri XXIII. Variarum liber unicus nunc primum integri et ad fidem codicum optimorum vulgati. FRACASSETTI, Giuseppe (ed.). Florentiae: Typis Felicis Le Monnier, 1859. v. 1. Disponível em: https://archive.org/details/epistolaederebu00fracgoog/page/n4/mode/2up. Acesso em: 8 ago. 2025.
PFEIFFER, Rudolf. History of Classical Scholarship: from 1300 to 1850. Oxford: Clarendon Press, 1976.
SCHERER, Telma. UT PICTURA POESIS: ENTRE PALAVRA E IMAGEM. Revista Apotheke, Florianópolis, v. 3, n. 2, 2017. DOI: 10.5965/24471267322017044. Disponível em: https://periodicos.udesc.br/index.php/apotheke/article/view/10078. Acesso em: 12 mar. 2026.
SCHLEIERMACHER, Friedrich. Friedrich Schleiermacher. In: LEFEVERE, Andre (ed.). Translating Literature: The German Tradition. Tradução: Andre Lefevere. Assen/Amsterdam: Van Gorcum, 1977. cap. On the Different Methods of Translating, p. 66-89.
SPRINGHETTI, Aemilius. Institutiones Stili Latini. Romae: Typis Pontificiae Universitatis Gregorianae, 1954.
VENUTI, Lawrence. A invisibilidade do tradutor: uma história da tradução. São Paulo: Editora Unesp, 2021.
WITT, Ronald Gene. In the footsteps of the ancients: the origins of humanism from Lovato to Bruni. Leiden/Boston/Köln: Brill, 2001.
Descargas
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Jerfferson Manoel Araujo da Silva Junior, Samuel Anderson Oliveira de Lima (Autor)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
Authors who publish with this journal agree to the following terms:Authors retain copyright and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution Non-Commercial No Derivatives License that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work (e.g., post it to an institutional repository or publish it in a book), with an acknowledgement of its initial publication in this journal.Authors are permitted and encouraged to post their work online (e.g., in institutional repositories or on their website) prior to and during the submission process, as it can lead to productive exchanges, as well as earlier and greater citation of published work (See The Effect of Open Access).